آلمان نقش بسزایی در جنگ های جهانی اول و دوم داشته است و بیشترین پیامدهای این جنگ نیز دامنگیر این کشور بوده است. از این رو طبیعی است که جنگ و پدیده های مرتبط به آن از مضامین مهم در تاریخ ادبیات این کشور محسوب شود. از جمله نویسندگان بنام که در ادبیات آلمان با آثار فوق العاده خود به شرح جنگ پرداختند اریش ماریا رمارک و ولفگانگ بورشرت بودند. رمارک و بورشرت توانستند با سبک جدید و ویژه خود تحولی در ادبیات بعد از این دو جنگ ایجاد کنند. این دو نویسنده جوان بی رحمی و عاقبت جنگ های جهانی را تجربه کرده بودند، بنابراین آن ها موضوع جنگ را در آثار خود از دیدگاه یک سرباز توصیف کردند. موضوع اصلی آثار این دو نویسنده جنگ، حس بازگشت به وطن و مشکلات آن ها در جامعه جدید پس از جنگ است.

ارنست یونگر، مبلغ، نظریه پرداز و پیشرو حرکت نئوناسیونالیسم در آلمان، خط فکر ناسیونالیستی خود را در دهه بیست، در قالب خاطرات جنگ جهانی اول، بعد متافیزیکی بخشید و با ژرف نگری به پدیده جنگ، پرچمدار شعار «جنگ پدر ناسیونالیسم است»، شناخته شد. اگر چه نگرش گاه بسیار افراطی نویسنده به جنگ و ناسیونالیسم، موج جدیدی از جنبش های ملی را در آلمان ایجاد کرد، اما خود او با فاصله گرفتن منطقی از احزاب ناسیونالیستی که به مبارزه افراطی با قدرت حاکم – جمهوری وایمار – پرداخته و در صدد سرنگونی آن بودند، تکروی در مسایل سیاسی پیش گرفت و تنها راه مبارزه را مبارزه ایدئولوژیکی دانست. پرداختن به ادبیات جنگ ارنست یونگر در دهه بیست، بیانگر دوران پر تلاطم و حاکی از روح ماجرا جویانه سرکش فردی است که بر علیه نظام خشک و بی روح بورژوازی آلمان دست به شورش می زند، این شیوه فکری نمودی عینی در آثار نویسنده در دهه بیست که به ادبیات جنگ مشهور است، داشت.

اگرچه پس از جنگ جهانی اول، "ادبیات جنگ" و "ادبیات ضد جنگ" در ادبیات آلمان به عنوان دو ژانر ادبی متمایز از یکدیگر از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند، باوجود این هنوز به هر اثر ادبی که موضوع آن جنگ باشد، عنوان "ادبیات جنگ" نیز اطلاق می گردد، حال چه نگاه نویسنده به پدیدۀ جنگ مثبت باشد و یا منفی. این نوشتار بدنبال پاسخ به این سؤال است که آیا بکارگیری مفهوم "ادبیات جنگ" برای آثار مربوط به جنگ، منعکس کنندۀ هویت سیاسی نویسندگان این آثار در باب پدیدۀ جنگ است؟ هدف این است که با بررسی مقابله ای در طوفان فولاد اثر ارنست یونگر و در غرب خبری نیست اثر اریش ماریا رمارک، ویژگی های ادبیات جنگ و ضد جنگ را از درون این آثار استخراج کرده و این فرضیه به عنوان یک دستاورد اثبات گردد که آثار ادبی مختلف در حوزۀ جنگ را برای بازتاب هویت سیاسی نویسندگان این آثار، باید در ارتباط تنگاتنگ با نگرش آنها در باب جنگ ارزیابی کرده و بر بستر این تفکر از آن ها یا به عنوان ادبیات جنگ و یا ضد جنگ یاد کرد.

در آلمان، مانند ایران، تمام اثار ادبی که در آن جنگ مورد توجه قرار می گیرد، به طور کلاسیک تحت عنوان "ادبیات جنگ" طبقه بندی می شود. با این حال، قابل تردید است که آیا این می تواند تصویری از نگرش نویسندگان کتاب های جنگی ادبی به پدیده "جنگ" ارائه دهد. این واقعیت که علاوه بر اصطلاح "ادبیات جنگی"، اصطلاحاتی مانند "ادبیات ضد جنگ" در آلمان و "ادبیات دفاع مقدس" در ایران نیز استفاده شده است، نشان می دهد که جوهر کتاب های جنگی ادبی تنها در صورتی می تواند عادلانه مورد بررسی قرار بگیرد که این آثار بر اساس پس زمینه نگرش نویسندگانشان نسبت به جنگ مورد ارزیابی قرار بگیرند. ایجاد اصطلاح "ادبیات ضد جنگ" در کنار اصطلاح "ادبیات جنگ" در آلمان به دلیل نگرش های مختلف نویسندگان آثار جنگ ادبی به جنگ است، در حالی که در ایران اصطلاح "ادبیات جنگ" به صورت پراکنده استفاده می شود و به دلیل نگرش (تقریبا) یکنواخت نویسندگان جنگ به جنگ، اصطلاح دیگری که به طور گسترده ای مورد استفاده قرار می گیرد، یعنی "ادبیات دفاع مقدس"، ترجیح داده می شود. با توجه به نگرش های ارنست یونگر (به عنوان تجسم ادبیات جنگ در آلمان) و حمیدرضا طالقانی (به عنوان تجسم ادبیات دفاع مقدس در ایران) به جنگ در آثار ادبی جنگ، این مقاله هدف دارد ویژگی های ادبیات جنگ و ادبیات دفاع مقدس را از طریق یک مطالعه تطبیقی روشن و توجیه کند و نشان دهد که به دلیل دیدگاه های متفاوت نویسندگان درباره جنگ، دسته بندی مجزای آثار آنها اجتناب ناپذیر است.

نوع نگاه به جنگ و نیز درونمایه ها، شخصیت های اصلی و... چهار رویکرد؛ یعنی رویکرد ارزش محور، جامعه محور، انتقاد محور و انسان محور را در حوزه ادبیات داستانی جنگ پدید آورده است. در رویکرد ارزش محور ستایش از پایداری، مقاومت و دفاع از میهن و اثر مثبت فرهنگی و اعتقادی دفاع در مرکز توجه داستان نویسان بوده است. هدف نویسندگان این آثار تهییج و تقویت روح سلحشوری و ارتقا روحیه استقلال خواهی، انجام دادن رسالت عقیدتی و دفاع از ارزش های انقلابی و اسلامی است. در رویکرد جامعه محور به بازتاب مصائب جنگ و جنبه های منفی و تاثیر تخریب های آن بر زندگی مردم و جامعه پرداخته شده است. مسایل جانبی و اجتماعی جنگ و تصویر ویرانگرانه آن در این رویکرد بارزتر است و در آن اثر جنگ بر آن دسته از مردمان شهرها و روستاهایی که بنیاد خانواده و روابط اجتماعی شان دگرگون شده بررسی می شود. در رویکرد انتقاد محور نویسندگان به رد یا تشکیک در جنگ و انتقاد از آن می پردازند. نوع نگاه نویسندگان این رویکرد به جنگ بدبینانه است و اغلب به جنگ شهرها نظر دارند. در رویکرد انسان محور نیز توجه به ارزش های والای انسانی مطرح است و به انسان در جنگ و انسان برآمده از آن پرداخته می شود.

زمینه و هدف: در اثر پرآوازه و کم نظیر فردوسی، زمینه های تحقیق و پژوهش از جنبه های گوناگون؛ به ویژه جنگ فراهم است. اما بر خلاف تصور عصر حاضر که صلح را لازمۀ این عصر نمیدانند در شاهنامه، هم از جنگ هم از ضد جنگ یا همان صلح دوستی و صلح طلبی ستایش شده است. جنگ در دنیای دیروز و امروز نه به عنوان یک پدیدۀ منفی؛ حتی در جایگاه یک عنصر پیش برنده در نگره های سیاسی، اخلاقی، علمی، فلسفی و. . . . . ستایش نیز شده است. تا آن جا که فلسفۀ جنگ و صلح از دیرباز توجه بسیارانی چون افلاطون، ابن خلدون، هراکلیتوس، کانت، هابز، نیچه، هایدگر و دیگران را به خود جلب کرده است. جنگ در نظر فردوسی نه برخاسته از سرشت آدمی است و نه موجب پستی جنگجو. اما با این همه، فردوسی نه تنها ستایشگر جنگ نیست؛ بلکه به مقولۀ «ضد جنگ» جدا از عوامل استثنایی و بناچاری آشتی در جنگها مثل قحطی، بلایای طبیعی و خواب دیدن و. . . . . . . آگاهانه و خردمندانه بر عدم جنگ یا ضدجنگ تأکید میکند. در شاهنامه، جنگ و ضدجنگ هر دو حضوری قوی دارند. هر جا که جنگ است، صلح طلبی و ضد جنگ نیز حضور دارد. با آن همه توصیفات بینظیر از جنگها، گاهی جنگ عامل شرمندگی انسان بیان میشود و فردوسی خواسته و میل درونی خود را در ذهن و زبان شخصیتهای شاهنامه میکارد تا به ضدجنگ بودن خود اشاره کرده باشد. روش مطالعه: روش مطالعه در این پژوهش بر اساس تحلیلی-توصیفی و بر پایۀ منابع کتابخانه ای توأم با تحلیلهای فردی است. یافته ها: هیچ جنگی در شاهنامه از سر هوس یا فتنه انگیزی اتفاق نیفتاده است. فلسفۀ معروفترین جنگها و ضد جنگها در شاهنامه عموماً بر فلسفۀ وطن خواهی، بدی ستیزی، انتقام، آزستیزی و دینی استوار است. بررسی جنگها بر اساس این تقسیم بندی پنج گانه، دری تازه به روی خواننده نسبت به شاهنامه میگشاید. نتیجه گیری: نتایج پژوهش، بیانگر آن است که جنگ در شاهنامه دارای فلسفه هایی است که بیانگر ارزشها و اندیشه های انسانی و ستودۀ ایرانیان است. این جنگها همراه با نیم نگاهی به ضدجنگ، نشان از منطقیترین و انسانیترین جنگها در تاریخ ایران باستان دارد. نویسنده در این مقاله با ارائۀ ابیات فراوانی توانسته فلسفۀ جنگها را به خوبی و مستند نشان بدهد.

ارنست یونگر، نویسنده ادبیات جنگ در دهه بیست و ایدئولوگ نئوناسیونالیسم، با نوشتن کتاب قلب ماجراجویانه در سال 1929 نشانه هایی از دوره جدید فعالیت ادبی خود به نام جهان اندیشه ها را ارایه داده است، اما این بدان معنی نیست که او دیگر مسایل سیاسی روز را مورد بررسی قرار ندهد. وی اگرچه در آغاز دهه سی در صدد این بود که از نگارش ادبیات جنگ در خدمت نئوناسیونالسم خودداری کند، ولی کتاب کارگر، نوشته شده در سال 1932، همچنان بیانگر تردید او طی یک مسیر ادبی جدید است. این نکته در کتاب برگ ها و سنگ ها نیز که در سال 1334 منتشر شده و در آن نه فقط دیدگاه های ادبی، بلکه مسائل سیاسی نیز مورد بحث قرار گرفته اند، هویدا است. انتشار رمان بازی های آفریقایی در سال 1936، نشان دهنده عقب نشینی کامل ارنست یونگر از ادبیات جنگ است. او سرانجام با کتاب بر فراز صخره های مرمر در سال 1939، شیوه ای جدید در آثار ادبی خود برمی گزیند و مبارزه ای سمبلیک علیه خشونت، دیکتاتوری، آنارشیسم و اقدامات جنایتکارانه سردمداران رایش سوم ارایه می دهد. البته نباید از نظر دور داشت که این مبارزه در نزد نویسنده در لفافه و در قالب فرار به طبیعت روی می دهد.